Giữa địa chính trị bất ổn và áp lực thuế quan, doanh nghiệp Việt chỉ có thể đứng vững bằng năng lực cạnh tranh thực chất và nội lực đủ mạnh.
Độ mở lớn với nhiều bất định
Biến động địa chính trị toàn cầu, đặc biệt là xung đột kéo dài tại Trung Đông, đang làm thay đổi sâu sắc môi trường kinh doanh quốc tế. Phát biểu tại sự kiện “The Year Ahead 2026” vừa tổ chức tại TP Hồ Chí Minh, ông Suan Teck Kin, Giám đốc Khối Nghiên cứu Thị trường và Kinh tế toàn cầu của UOB, cho biết WTO dự báo tăng trưởng thương mại toàn cầu năm 2026 chỉ đạt khoảng 1,9%, thấp hơn năm 2025. Đáng chú ý, căng thẳng ở Trung Đông cùng giá năng lượng neo cao có thể làm giảm tới 0,5 điểm phần trăm tăng trưởng thương mại toàn cầu do chi phí vận tải tăng, gián đoạn hàng không, hàng hải, đồng thời làm suy yếu du lịch và nhu cầu thương mại.
Với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, mọi cú sốc bên ngoài đều nhanh chóng truyền vào sản xuất, xuất khẩu và dòng tiền doanh nghiệp. Trong khi đó, quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu diễn ra ngày càng rõ. Theo ông Suan, Mexico hiện là nguồn cung nhập khẩu lớn nhất của Mỹ với khoảng 16,9% tổng kim ngạch nhập khẩu, tiếp theo là ASEAN với 15,7%, vượt Liên minh châu Âu 14,7% và Canada 11,2%.
Ngược lại, tỷ trọng của Trung Quốc trong nhập khẩu của Mỹ giảm còn khoảng 7,8%, từ mức trên 20% trước năm 2018. Ở chiều khác, đến năm 2025 ASEAN đã trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc, chiếm khoảng 16,6% tổng kim ngạch thương mại, vượt Liên minh châu Âu 13,0% và Mỹ 8,8%. Riêng Việt Nam hiện chiếm khoảng 4,7% tổng thương mại của Trung Quốc.
Những con số ấy cho thấy Việt Nam đang đứng trước cơ hội nâng vị thế trong chuỗi giá trị khu vực. Nhưng cơ hội luôn đi cùng sức ép. Mỹ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, chiếm khoảng 32% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2025, tương đương tổng kim ngạch xuất khẩu sang 5 thị trường lớn tiếp theo cộng lại. Mức độ tập trung quá lớn này khiến doanh nghiệp Việt đặc biệt dễ tổn thương trước các biện pháp thuế quan và hạn chế thương mại từ Mỹ. Trong bối cảnh các mức thuế tạm thời theo Mục 122 sẽ hết hiệu lực vào giữa năm 2026 nhưng các sắc thuế khác vẫn có thể được áp dụng, bài toán sống còn với doanh nghiệp Việt không còn là chờ đợi thị trường thuận lợi hơn, mà là chủ động thích ứng với một trật tự thương mại nhiều rủi ro hơn.
Cần những ưu tiên gì?
Trong bối cảnh đó, ưu tiên đầu tiên của doanh nghiệp Việt phải là tái cơ cấu năng lực cạnh tranh theo hướng thực chất hơn. Bà Nguyễn Thị Trà My, đồng sáng lập kiêm tổng giám đốc PAN Group, đưa ra thông điệp rất đáng suy ngẫm: “dũng cảm từ bỏ”. Đó không phải là sự co cụm, mà là lựa chọn chiến lược, dồn nguồn lực vào những lĩnh vực có biên lợi nhuận tốt, có lợi thế cạnh tranh rõ ràng và bền vững. Khi thế giới bước vào giai đoạn cạnh tranh bằng chất lượng thay vì số lượng, doanh nghiệp Việt không thể tiếp tục phát triển theo chiều rộng, càng không thể dựa mãi vào lợi thế chi phí thấp.
Ưu tiên tiếp theo là nâng cấp giá trị gia tăng bằng công nghệ, quản trị hiện đại và chế biến sâu. Ông Phan Minh Thông, Chủ tịch Tập đoàn Phúc Sinh, cho rằng, Việt Nam không phải quốc gia có diện tích trồng điều lớn nhất, nhưng đã trở thành trung tâm sản xuất hạt điều lớn nhất thế giới nhờ nhập khẩu nguyên liệu thô và chế biến sâu. Bài học ở đây là lợi thế cạnh tranh không chỉ nằm ở nguồn nguyên liệu, mà nằm ở khả năng tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, xây dựng hệ thống phân phối và làm chủ khâu có giá trị gia tăng cao hơn. Cũng theo ông Thông, doanh nghiệp muốn đi xa phải đầu tư nghiêm túc vào con người, hệ thống quản trị, minh bạch tài chính, kiểm toán chuẩn mực và ứng dụng ERP từ sớm để tạo niềm tin với đối tác quốc tế.
Ông Cao Hoài Dương, Chủ tịch HĐQT PVOIL, cũng cho thấy hướng đi đáng chú ý khi triển khai trạm sạc xe điện tại hơn 500 trạm xăng, chủ động tự làm mới mình. Từ góc độ chính sách, ông Nguyễn Đức Lệnh, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2, cho biết đang xúc tiến cơ chế hỗ trợ lãi suất khoảng 2% cho doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng các hộ kinh doanh cá thể hoạt động trong lĩnh vực kinh tế xanh.
Sau cùng, doanh nghiệp phải coi đa dạng hóa thị trường và tư duy toàn cầu là yêu cầu bắt buộc. Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, không thể phụ thuộc vào một thị trường hay một khu vực, bởi bất ổn tại Trung Đông đã tác động trực tiếp đến doanh số ở một số thị trường truyền thống, buộc doanh nghiệp phải xoay trục nhanh sang Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á. Doanh nghiệp muốn tồn tại buộc phải chuyển từ gia công sang sáng tạo và làm chủ giá trị, từ thị trường nội địa sang tư duy toàn cầu, từ tăng trưởng nhanh sang tăng trưởng bền vững. Phát huy nội lực, năng lực quản trị, đổi mới công nghệ, chuyển đổi xanh và tư duy thị trường toàn cầu chính là những ưu tiên không thể trì hoãn. Khi doanh nghiệp mạnh lên bằng thực lực, khả năng chống chịu của nền kinh tế cũng mạnh lên. Và đó mới là nền tảng bền vững nhất để Việt Nam đi qua giai đoạn bất định hiện nay.
Theo VTV.VN
